فلسنا بالجبال و لا الحديد بِحُسْبانٍ ، اى به حساب ، يقال : حسبت الحساب احسبه حسبا و حسبانا و حسبت الشّىء اذا ظننته احسبه و احسبه حسبانا ، و معنى آن است كه حق تعالى مىگويد ( 1 ) : من آفتاب و ماه را در فلك ( 2 ) خود مىگردانم به حساب نه بگزاف ( 3 ) تا آنچه آفتاب به سالى برد ( 4 ) ماه به يك ماه ( 5 ) . و گفتند بيست و هشت روز [ 96 - پ ] برد ( 6 ) از آن كه ( 7 ) مدار و مسير ( 8 ) او چنان ساختيم ( 9 ) و مدار اين چنين كردم ( 10 ) و مثله قوله : الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبانٍ ( 11 ) . اللَّه تعالى در اين آيت تذكير كرد ( 12 ) بندگان خود را تعظيم نعمت بر ايشان از آن كه ايشان در شبى تاريك باشند كه در او هيچ نبينند و ( 13 ) ندانند و از تصرّف و معاش و مكاسب خود باز مانده باشند ، ناگاهى از ميان آن شب سياه عمود صبح روز بشكافم ( 14 ) و جهان تاريك روشن كنم تا هر كسى به سر معاش خود رود و روى به مصعد ( 15 ) خود نهد و در طلب منافع به غرض خود رسند عالم در بدايت خلق تاريك بود من از جرم آفتاب براى جهانيان چراغى روشن برافروختم كه : وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً ( 16 ) تا خلايق و جانوران به منافع خود رسند . همچنين ( 17 ) جهان ( 18 ) ظلمت ضلالت داشت و ظلمت ظلم خلقان ، از ظلام ظلم در شبى مظلم ( 19 ) بودند من از ميان آن ظلمت ظلم و ضلالت ، آفتاب هدايت و عدل محمّدى برآوردم تا عالم شرع به نور او منوّر شد گمراهان راه يافتند و بازماندگان برسيدند و هر كس راه و مقصد خود بديد ( 20 ) و به

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر : گفت . ( 2 ) . آن : ملك . ( 3 ) . مج ، مت ، بم : بگذاف . ( 6 - 4 ) . آن : برود . ( 5 ) . آن برود . ( 7 ) . مل : چنان كه . ( 8 ) . آج ، لب : مدار سير . ( 9 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، آن ، مر : ساختم . ( 10 ) . بم ، آف : كرديم . ( 11 ) . سورهء رحمن ( 55 ) آيهء 5 . ( 12 ) . آن و . ( 13 ) . مج ، وز ، مت ، لت ، مر هيچ . ( 14 ) . مل : شكافم . ( 15 ) . كذا : در اساس ، بم ، آف و آن ، ديگر نسخه بدلها : مقصد . ( 16 ) . سورهء نوح ( 71 ) آيهء 16 . ( 17 ) . مج ، وز ، مت : همچونين . ( 18 ) . آف : جهانيان . ( 19 ) . مل : تاريك . ( 20 ) . مل ، آن ، مر : بديدند .